Như nào thì gọi là ảnh phố?

Trong nhiều năm chụp ảnh và gần đây là tham gia quản trị Nhóm Vietnam Street Photography, tôi thường gặp câu hỏi: “Ảnh phố là gì?”. Đó là câu hỏi không dễ gì trả lời và đôi khi dẫn đến những cuộc tranh luận mà chỉ có thời gian mới làm nó tạm nguội đi.

Dù trên mạng đã có khá nhiều bài viết trả lời cho câu hỏi này, nhưng đa phần là tiếng Anh, còn tiếng Việt thì chủ yếu mới là lược dịch. Trong bài viết này, tôi cũng sẽ chỉ đề cập và bình luận về một vài vấn đề liên quan đến việc nhận diện. Còn các vấn đề liên quan khác, hi vọng sẽ nhận được ý kiến từ mọi người.

Những hiểu lầm từ tên gọi

Đối với việc nhận diện ảnh phố, về mặt nội dung, có hai yếu tố thường cơ bản thường được đề cập là chủ đề và bối cảnh/nơi chụp.

Cũng như trong tiếng Anh (street photography), tên gọi “nhiếp ảnh đường phố” (gọi tắt là “ảnh phố”) chỉ phản ánh một phần khái niệm và do vậy thường gây hiểu lầm cho nhiều người.

Thứ nhất, ảnh phố không có nghĩa chỉ là ảnh chụp ở ngoài phố. Không gian hay địa điểm chụp của ảnh phố không chỉ là phố xá mà có thể bất kì không gian mở nào, bao gồm nơi công cộng và những không gian riêng mà người chụp đặt chân vào được. Ngược lại, không phải cứ ảnh được chụp ngoài phố sẽ là ảnh phố, ví dụ như bức ảnh chiếc lá rụng nằm nghiêng trên hè phố bokeh xoá mịt mờ hay hoàng hôn đỏ rực trên mặt hồ mênh mang có vài con chim bay qua.

Thứ hai, tuy chủ đề xuyên suốt của ảnh phố là con người trong cuộc sống thường nhật, nhưng không nhất thiết cứ phải có người trong ảnh. Giống như phép ẩn dụ, hoán dụ trong văn chương, đôi khi chỉ cần một vài yếu tố mà người xem đã liên tưởng được tới hình ảnh con người. Ngược lại, ảnh chụp người ở ngoài phố cũng chưa chắc đã là ảnh phố, ví dụ như ảnh thời trang chụp theo phong cách đường phố, hay ảnh chân dung bạn gái mặc áo dài trắng tay ôm bó hoa mùa nào thức nấy nghiêng đầu e lệ trên con đường rợp bóng cây xanh có vài tia nắng vàng lấp lánh xuyên qua kẽ lá.

Bởi vậy, thay cho “ảnh phố”, cá nhân tôi thích dùng “đời thường” hơn để gọi tên cho thể loại ảnh này.

Tôn trọng sự thật

Ngoài việc đảm bảo yếu tố nội dung, cũng giống như ảnh báo chí, ảnh phố không chấp nhận dàn dựng khi chụp và không can thiệp làm sai sự thật khi xử lí ảnh.

Nhiều người chụp cho rằng hỏi trước chụp sau thì sẽ làm mất đi sự tự nhiên của khoảnh khắc. Đúng là vậy. Cá nhân tôi thì cũng hiếm khi hỏi trước khi chụp, vì thường là bị từ chối và cảnh giác. Nhưng trên thực tế, sự xuất hiện của người chụp ảnh sẽ có ít nhiều tác động đến bối cảnh, nhận thức và thái độ của nhân vật. Trong khi đó, cũng không có gì đảm bảo là nhân vật hoàn toàn không hay biết mình đang bị chụp và rằng đấy là khoảnh khắc hoàn toàn tự nhiên cả.

Thậm chí người chụp vẫn có thể chào hỏi, chuyện trò với nhân vật trước hoặc trong khi chụp. Bởi vì giao tiếp là chuyện rất tự nhiên giữa người với người. Miễn là người chụp không chủ đích sắp xếp bối cảnh hay đề nghị nhân vật diễn theo ý của mình.

Chụp là vậy, còn xử lí ảnh lại là hoạt động hoàn toàn chủ quan. Bạn vẫn có thể điều chỉnh sáng tối, độ tương phản, chuyển sang đen trắng hay thậm chí có thể cắt cúp, vì đây về cơ bản là những yếu tố mang tính kĩ thuật. Nhưng việc vẽ thêm hoặc xoá đi chi tiết trong khung hình lại là hành vi thay đổi thực tế và do đó không được chấp nhận.

Vậy tại sao được đổi sang đen trắng mà Quy định của VSP lại không chấp nhận ảnh đổi một phần sang đen trắng, giữ lại một phần màu (selective color)? Câu trả lời đơn giản là vì thực tế nó không có chuyện như vậy!

Ảnh phố và ảnh tư liệu

Với nội dung và tiêu chuẩn tôn trọng sự thật như vậy, có thể nói ảnh phố là tư liệu về đời sống xã hội. Nói cách khác, về mặt giá trị sử dụng thì ảnh phố cũng là ảnh tư liệu. Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa hai thể loại rất giống nhau này là ở mục tiêu và quá trình chụp.

Ảnh phố thường được chụp đơn lẻ, mang tính ngẫu hứng và thường gắn với cảm xúc của người chụp. Trong khi đó, ảnh tư liệu thường là sản phẩm của một quá trình có sự chuẩn bị, có mục tiêu rõ ràng, và thường kéo dài trong nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Vậy nhiếp ảnh đường phố là gì?

Tôi đã đọc khá nhiều định nghĩa về “street photography”, nhưng có lẽ ngắn gọn và đầy đủ nhất là của trang streetphotographylondon.co.uk, tạm dịch: Nhiếp ảnh đường phố là thể loại nhiếp ảnh ghi lại những khoảnh khắc không sắp đặt trong cuộc sống thường nhật của con người và thường ở nơi công cộng.

Mỗi người chụp ảnh phố thường tập trung vào một vài đề tài hoặc cách thể hiện nhất định: khoảnh khắc thú vị, cuộc sống thường nhật, con người, không gian sống, những góc khuất trong xã hội,… Có người chụp để chia sẻ góc nhìn về cuộc sống, có người thì để bày tỏ tâm trạng, cảm xúc. Nhiều người đứng tại chỗ hàng giờ để chờ đợi, nhiều người thì chạy khắp nơi để kiếm tìm khoảnh khắc, và một số thì áp dụng cả hai cách.

Nếu bạn để ý thì trong bài này tôi không sử dụng ảnh để minh hoạ cho các luận điểm. Không phải bởi tôi không tự tin với quan điểm của bản thân, cũng không phải tôi bắt chước Susan Sontag, mà bởi tôi hi vọng mỗi người đọc sẽ tự tìm ra ví dụ của riêng mình.

Bình luận